روشهای سنجش پایایی و روایی مطالعات کیفی

1-ارزیابی پایایی با روش همسانی درونی (آلفای کرونباخ

فرمول محاسباتی آلفای کرونباخ به صورت زیر است :

که در آن S_i^2 واریانس سؤال i ام و S_sum^2 واریانس مجموع سؤالات است. بنابراین αبه تعداد سؤالات و میزان همبستگی بین آن ها بستگی دارد. اگر امتیاز واقعی به سؤالات داده نشود و پاسخ های افراد کاملاً به یکدیگر بی ارتباط باشد α به سمت صفر میل میکند. اگر تمام سؤالات قابل اعتماد باشند و یک نتیجه را نشان دهند، این ضریب 1 خواهد بود. در ارتباط با آلفای کرونباخ نکات زیر حائز اهمیت است :

1-1نقطه برش های متداول برای تفسیر آلفا

در ارتباط با حد مطلوب آلفای کرونباخ نظرات متفاوتی بیان می شود. بلند وآلتمن (1997) معتقد هستند که مقیاس هایی که برای ارزیابی های بالینی به کار می روند بایستی در مقایسه با مقیاس های مورد استفاده در پژوهش های غیر بالینی دارای پایایی بیشتری باشند. بر این اساس آن ها ضریب آلفای بین 0.7 و 0.8 را برای مقاصد پژوهشی پیشنهاد می کنند ولی در مقاصد بالینی مقدار آلفای مقیاس های مورد بررسی باید بزرگتر از 0.9 باشد.

1-2تعداد آیتمهای تشکیل دهنده ی یک مقیاس

با توجه به تفسیری که برای α بیان شد، مقدار ضریب آلفای کرونباخ یک مقیاس با افزایش تعداد آیتم های آن مقیاس افزایش می یابد.بنابراین افزایش تعداد آیتم های یک مقیاس راهی برای سوق دادن ضریب آلفا به سمت یک مقدارقابل قبول برای مقیاس است. همچنین می توان نتیجه گرفت که مقیاس های با تعداد آیتم بیشتر پایاتر از مقیاس ها با تعداد آیتم های کمتر هستند.علاوه براین مقایسه ضریب آلفا دو مقیاس با تعداد آیتم های نابرابر مناسب نیست. همچنین هنگامی که تعداد آیتم های یک مقیاس محدود است، پیشنهاد می شود به میانگین همبستگی درونی آیتم ها نیز توجه شود، براساس توصیه کاکس و فرگوسن(1994) ، مقیاسی قابل قبول است که میانگین همبستگی درونی آیتم های آن بین 0.2 تا 0.4 باشد.

1-3استفاده از آلفا برای حذف آیتم های نامناسب

در صورتی که برآوردی از مقدار آلفا با حذف یک آیتم خاص بهبود یابد، این شاخص راهی برای حذف آیتم های ناهمگون با سایر آیتم های تشکیل دهنده ی یک مقیاس، فراهم می آورد. علاوه بر این همبستگی ضعیف بین آیتم و کل مقیاس، نشان دهنده ی آیتمی است که می تواند کاندیدای حذف باشد. همچنین همبستگی منفی یک آیتم با کل مقیاس حاکی از آن است که آیتم مورد نظر باید به صورت معکوس کدگذاری شود.

2ارزیابی پایایی با روش دو نیمه کردن

در این روش میزانی از همسانی دو مجموعه از آیتم ها که هدف واحدی را اندازه گیری می کنند، ارزیابی می شود ،برای محاسبه پایایی با این روش از دو شاخص ضریب پایایی دو نیمه کردن اسپیرمن-براون و یا گاتمن استفاده می شود.فرمول محاسباتی ضریب اسپیرمن-براون به صورت زیر است،

که در آن r_ij ضریب همبستگی پیرسون بین فرم های i وj و همچنین k برابر تعداد کل نمونه تقسیم بر تعداد نمونه در هر فرم است که معمولاً برابر عدد 2 در نظر گرفته می شود.

ضریب گاتمن اصلاح شده ای از ضریب اسپیرمن-براون است که در 6 شکل مختلف L_1 تا L_6 برای اهداف مختلف ارائه می شود. مقادیر ضریب گاتمن به شدت تحت تأثیر نحوه دو نیمه کردن آیتم ها است. یک پیشنهاد اختصاص تصادفی مجموعه آیتم ها به دو گروه است به گونه ای که انتظار می رود واریانس دو مجموعه یکسان باشند.در مورد ضریب گاتمن و اسپیرمن-براونعلاوه بر پیش فرض های آلفا فرض های زیر نیز باید رعایت شود :

اختصاص تصادفی آیتم ها به دو مجموعه .
همسانی میانگین دو مجموعه: که این پیش فرض در واقع همسان بودن دو مجموع را ارزیابی می کند و برای بررسی آن از آزمون چند متغیره مقایسه میانگین T^2 هتلینگ استفاده می شود.
همگنی واریانس دو مجموعه: که این پیش فرض برای ضریب اسپیرمن-براون باید برقرار باشد ولی ضریب گاتمن نیازی به برقراری این فرض ندارد.

3-ارزیابی پایایی با روش آزمون-بازآزمون

این نوع ارزیابی پایایی، ثبات اندازه گیری ها در طول زمان را بررسی می کند. از لحاظ آماری، این روش پایایی نسخه ای از پایایی با روش دو نیمه کردن است و برای ارزیابی آن از ضریب اسپیرمن-براون استفاده می شود. از این روی پیش فرض های این روش مشابه روش دونیمه کردن می باشد با این تفاوت که مقیاس مورد نظر در طول زمان ثابت است.

دراین روش ارزیابی پایایی لازم است به نکات زیر توجه شود:
1-اجرای دوباره ی آزمون ممکن است مطلوب برخی آزمودنی ها نباشد و این امکان وجود دارد که برخی از آن ها در اجرای دوم شرکت ننمایند و به این ترتیب ریزشی در حجم نمونه روی دهد.
2-این روش برای مقیاس هایی قابل استفاده است که در طول زمان پایدار باشند. برای مثال مقیاس هایی مانند هوش، اضطراب یا افسردگی این ویژگی را دارند ولی سازه ای مانند درد پایدار نیست.

4-ارزیابی پایایی با روش توافق بین ارزیاب ها

در این روش همگنی اندازه گیری ها که توسط یک ابزار روی مجموعه ی واحدی از آزمودنی ها و توسط دو یا چند ارزیاب بررسی می شود، آزمون می گردد تا میزان توافق ارزیاب ها روی ابزار مورد نظر بررسی گردد.برای ارزیابی پایایی با این روش برای داده های اسمی، ترتیبی و کمی به ترتیب از ضریب کاپای کوهن، کاپای وزنی و همبستگی درون رده ای استفاده می شود.

4-1کاپای کوهن :

این شاخص میزان توافق دو ارزیاب را روی یک صفت دو حالتی نشان می دهد. معمولاً عنوان می شود که مقادیر بزرگتر از 0.7 این شاخص، برای این منظور مناسب است.در برخی از منابع نیز مقادیر بین 0.4 تا 0.6 توافق متوسط، مقادیر بین 0.6 تا 0.8 توافق قابل ملاحظه و مقادیر بیش از 0.8 توافق عالی بین دوارزیاب را نشان می دهد.

4-2کاپای وزنی:

این شاخص مشابه کاپای کوهن است با این تفاوت که در این شاخص به رده هایی که مشابه رده مورد بررسی هستند وزن 1 و به رده های نامتشابه وزن صفر اختصاص داده می شود. این شاخص برای بررسی توافق ارزیاب ها در یک مقیاس رتبه ای به کار می رود.

4-3همبستگی درون رده ای:

از این شاخص برای ارزیابی میزان توافق دو یا تعدا بیشتری از ارزیاب ها در اندازه گیری یک متغیر کمی استفاده می شود. برای ارزیابی پایایی اندازه گیری های تکراری روی یک هدف واحد نیز می توان از این شاخص استفاده نمود. این شاخص به عنوان نسبتی از واریانس های درون ارزیاب ها با تکرار اندازه گیری ها به واریانس کل تعبیر می شود.

فنون رواسازی ابزار اندازه گیری:

فنون محدودی در زمینه رواسازی ابزار سنجش وجـود دارنـد، گرچـه امـروزه تـلاشهـای گستردهای جهت ابداع استراتژیهای جدید صورت گرفته است. به طور کلـی روشهـای تعیـین روایی ابزار اندازه گیری را میتوان به سه دسته تقسیم نمود:

-1 روش تأیید خبرگان و صاحبنظران:

مطالعات و بررسیها نشان میدهند که روایـی محتـوایی آزمـون بـهطـور معمـول از سـوی متخصصین موضوع مربوطه تعیین میشود. به عبارت دیگر، روایی محتـوای بـه قـضاوت داوران بستگی دارد ( بازرگان و دیگران، ۱۳۷۶، ص ۱۷۱). به همین دلیل تا کنـون بـرای شـاخصهـای کمّی روایی محتوای کوششهای چندانی بـه عمـل آمـده نیامـده اسـت. پژوهـشگران ارزشـیابی آزمونها و پرسشنامهها بهطور کلی بدین امر اکتفـا کـردهانـد کـه از مـشابهت و سـازگاری بـین اهداف تحقیق و محتوای آزمون و ابزار اندازهگیری، نـوعی ارزشـیابی ذهنـی و کیفـی بـه عمـل آورند (ثرندایک، ۱۳۶۶، ص ۳۴۵).واقعیت این است که به منظور تجزیه و تحلیل دقیق روایی منطقی، ابـزار انـدازهگیـری بایـد دیدگاههای صاحبنظران را به صورت کمی بیان نمود. نویسندگان مقاله حاضر برای استفاده اثـر- بخش از شیوه مزبور و در نتیجه تحلیل کمی نظرات خبرگان پیـشنهاد مـیکننـد کـه بـر اسـاس معیارهای ذیل، ابزارهای اندازهگیری، مانند پرسشنامه در قالب مقیـاس لیکـرت ارزیـابی شـوند: دقیق بودن سؤالات، واضح و روشن بودن سؤالات، مناسب بـودن مقیـاس سـنجش سـؤالات، جهتدار نبودن سؤالات، عدم ایجاد حساسیت در پاسخ دهنـده، آسـانی پاسـخ بـه سـؤالات، کفایت سؤالات برای سنجش متغیرهای پژوهش، سنجش همۀ ابعـاد متغیرهـا یـا مفـاهیم مـورد بررسی توسط سؤالات. سؤالات مندرج در جدول شماره (۱) نمونهای از سؤالاتی هستند کـه بـر اسـاس معیارهـای فوق جهت سنجش روایی منطقی (ظاهری و محتوایی) ابزار اندازهگیری طراحی شدهاند. سؤالات مندرج در جدول مزبور را میتوان در انتهای پرسشنامه مربوط تدوین نمـود. پاسـخ متوسط به بالا به سؤالات جدول مزبور، شواهدی برای روایی منطقی ابزار اندازهگیری ارایه مـی- نماید. مزیت روش مزبور آن است که میتوان با اسـتفاده فنـون آمـاری مناسـب، ماننـد آزمـون دو جملهای، آزمون میانگین و نیز آمار توصیفی (فراوانی و درصد، میانگین، میانه و انحـراف معیـار) به تجزیه و تحلیل کمّی روایی ظاهری و محتوایی ابزار اندازهگیری اقدام نمود و در نتیجه بهطور دقیق نشان داد که آیا ابزار مورد استفاده، از دیدگاهها صاحبنظران دارای روایی منطقـی مـیباشـد یا نه.

-2 روش همبستگی:

بررسیها و مطالعات نشان میدهند که رایجترین سنجش روایی ابزار اندازهگیری اسـتفاده از همبــستگی اســت. صــاحبنظرانی ماننــد دیکنــزو و رابینــز (۱۹۸۸)، ســکاران( ۱۹۹۵)، کرلینجر(۱۹۸۶)، ایـزاک (۱۹۹۷)، بیکـر (۱۹۹۶)، بییـرز و گوسـنز (۲۰۰۲)، اسـتفاده از روش همبستگی را برای تعیین روایی وابسته به ملاک (معیار) و روایـی سـازه، توصـیه مـینماینـد. در روایی وابسته به ملاک مشاهدۀ همبستگی مثبت بین ابزار اندازهگیری مورد نظر و آزمون مشابه،گویای وجود روایی پیشبین و یا همزمان در ابزار سنجش میباشد (گوسنس و بییر، ۲۰۰۲)

-3 ماتریس ویژگی چندگانه:

مقیاس چندگانه در سالهای اخیر، بعضی از پژوهشگران با استفاده از نوشتههای کمبـل و فیـسکی ٢ ،(۱۹۵۹)

بیگوزی ویای ۱۹۹۱) ٢)، هیلر و ری (۱۹۹۲) بهعنوان یـک راهنمـا، ۱۹۷۲) ٣) و کرونین و تیلور روش نوین ماتریس ویژگی چندگانه _ مقیاس چندگانه را به کـار بردهاند. در این تکنیک که بویژه با مفهوم مثلث- بندی متدولوژیکی ارتباط بیشتری دارد، روشهای چندگانه، جـایگزین مقیاسهای چندگانه به منظور تسهیل بیشتر ارزیابی روایی سازه یک متغیر میشود. بـا اسـتفاده از این روش میتوان هر دو روایی همگرا و واگرا را بررسی نمود.برای مثال، بریستو و مـوون در یک تحقیق تجربی، روایی پیشبین مدل تبادل منابع مصرف کننده را بررسـی کـردهانـد. در ایـن مدل که به عنوان مدل تحقیق استفاده کردهاند، منابع مصرف کننده به جای روابط سلسله مراتبـی به صورت یک سیستم به هم وابسته با هم ارتباط دارند:

بریستو و موون از طریق افزودن عناصر مقیاس موجودیت به آیتمهای مقیاس اصلی نیازهای به بررسی روایی همگرا و واگریی این مقیاس پرداختند. این دو پژوهـشگر، ۴ منابع مصرف کننده مقیـاس ۶ ، مقیـاس مـوزون سـرمایهگـذاری ۵ آیـتمهـای فـردی را از مقیـاس ارزشهـای مـواد

جستوجوی اطلاعات ٢ آسـایش ، مقیاس میون بـازار ١ ٣ و سـرانجام مقیـاس انگیـزۀ راحتـی و (شامل شاخصهای منابع اجتماعی، اطلاعاتی، مالی و فیزیکی)، به کار گرفتند (بریستو و موون، .(۷۷ ص ،۱۹۹۸ جدول شماره (۲) ماتریس ویژگی چند گانه _ مقیاس چندگانه را همراه بـا همبـستگیهـای بـین شـاخصهـای مقیـاس نیازهـای منـابع مـصرف کننـده (CRN) و شـاخصهـای مقیـاس «موجودیت » را نشان میدهد. ۴ مطابق مبانی نظری مربوط به مثال فوق، بریستو و موون بر این باور بودنـد کـه بـین عوامـل مالی و مقیاس ارزشهای مـواد بایـد همبـستگی بـالایی مـشاهده شـود، در حـالی کـه بایـستی همبستگی سایر مقیاسهای موجودیت با این عوامل مالی کمتر باشد. همچنین آنها اعتقاد دارنـد که عوامل اجتماعی با مقیاس انگیزه راحتی و آسایش(CMS)، عوامل اطلاعاتی با مقیاس میون بازار (MMS) بیشترین همبستگی را داشته و در بقیه موارد از کـمتـرین همبـستگی برخـوردار باشد. سرانجام آنها پیش بینی مینمودند که عوامل فیزیکی با مقیاس فیزیکی (WIS) بـیشتـرین همبستگی (r=0/21 ) را داشته باشد.

بنابراین، با تأمل در ماتریس فوق میتوان دریافت که ابزار اندازهگیری طراحی شده از سـوی بریستو و موون از روایی سازۀ کافی برخوردار میباشد. برای اینکه بر اساس پیشینۀ این تحقیق، بین عوامل مالی و مقیاس ارزشهای مواد خام ( با ۳۲ درصد) بیشترین همبـستگی وجـود دارد (روایی همگرا)، در حالیکه این عوامل با سایر مقیـاسهـا دارای کـمتـرین همبـستگی (روایـی واگرا) میباشند (بریستو و موون، ۱۹۹۸، ص ۳۸۴).

-4 تکنیک تحلیل عاملی:

این فن یکی از فنون تقلیل داده میباشد که تکنیک بسیار پیشرفته و فنی است. از این شـیوه میتوان برای تعیین بار عاملی هر یک از سؤالات یا عبارات ابزار اندازهگیـری، ماننـد پرسـشنامه استفاده نمود. بهطور کلی با به کارگیری تکنیک مـیتـوان مربـوط بـودن سـؤالاتی را کـه بـرای سنجش یک مؤلفه یا عامل در نظر گرفته شدهاند، تعییین نمود که در این صـورت بـه آن تحلیـل عاملی تأییدی میگویند (کوپل و همکاران، ۲۰۰۵). برای مثال، لوک مارتینز، آبینز- زاپاتا و باریو- گارسـیا از طریـق تحلیـل عـاملی تأییـدی بـه بررسی روایی عاملی پرسشنامه گرایش قومی مصرف کننده پرداختهاند. در این پرسشنامه مؤلفـه- های گرایش قومی شامل مؤلفههایی مانند تلقی نمودن قوم و تبار خـود بـه عنـوان مرکـز عـالم، ردکردن سایر مردمی که فرهنگ متفاوتی دارند و پـذیرش کورکورانـه کـسانی اسـت کـه دارای مشابه فرهنگی با فرد هستند (لوک ـ مارتیتز، ایبانز ـ زاباتا، باریتو ـ مارسیا، ۲۰۰۰).

همچنین همانطور که قبلاً اشاره شد، تسی جیلیسی، کاس تلیوس وتوجیا در پژوهـشی بـه، بررسی رضایت شغلی ۱۳۵ کتابدار در کتابخانههای علمی یونان اقدام نمودند. مطابق مدل سیاهه که آنها استفاده کردند، رضایت شغلی از ۶ مؤلفه تشکیل مـیشـود: شـرایط ١ رضایت کارکنان کاری، پرداخت، ترفیع، ماهیت شغلی، روابط با سرپرست و کل سازمان. بر اساس نتایج تکنیـک ، هر یک از مؤلفههای ششگانه رضایت شغلی دارای بار عاملی غیر صـفر ٢ تحلیل عاملی و لیزرل هستند. برای مثال، بار عاملی مولفه شرایط کاری در تبیین رضایت شغلی (به عنـوان یـک متغیـر مکنون) برابر ۶۷ درصد است. به عبارت دیگر، مؤلفه مزبور، بهطور مستقل ۶۷ درصد مربوط بـه متغیر رضایت شغلی میباشد. مطابق نتایج حاصل از این تحقیق، هر یک از مولفههـای شـشگانه بخوبی مربوط به سازه رضایت شغلی بوده و تغییرات آنها را تبیین میکنند. همچنین تحلیل رفتگی شغلی به عنوان یک متغیر (مکنون) مرتبط با رضـایت شـغلی، از سـه ۴ ، فردیتزدایی ٣ مؤلفه فرسودگی روحی و کامیابی شخصی تشکیل شـده اسـت. دو مولفـه اول و دوم، دارای بار عاملی به ترتیب۷۵ درصد و ۵۴ درصد در تبیین تحلیل رفتگی شغلی هستند. امـا با افزایش کامیابی شخصی فرد احساس رضایت درونی کرده و تحلیلرفتگی وی پـایین خواهـد بود. به همین دلیل، این مؤلفه دارای بار عاملی منفی ۲۱ درصد در رابطه با تحلیل رفتگی شـغلی است. بهطور کلی در تکنیک تحلیل عاملی اگر بیشتر سؤالاتی که برای سنجش مؤلفـه خاصـی در نظر گرفته شدهاند، در تبیین آن بار عاملی بالایی(معمولاً بیش از ۲۰ یا ۲۵ درصد) داشـته باشـند؛ مؤلفه مربوط دارای روایی عاملی خواهد بود.

5-تحلیل ممیزی:

تکنیک پیشنهادی برای ارزیابی روایی مدلهای مفهومی تحقیق در بسیاری از پژوهشهای مدیریتی برای ارایه پاسخ به مسأله تحقیق ارائـه تنهـا یـک یـا دو فرضیه بهندرت کفایت میکند؛ برای اینکه فرضیۀ پاسخ جزیی به مسأله پژوهش است. بنابراین، برای پوشش دادن به ابعاد مختلف مسأله، تلفیق و یکپارچهسازی چند مفهوم و فرضیه ضـرورت پیدا میکند. این مجموعه مفاهیم و فرضیه ها که با یکدیگر ارتباط منطقی دارنـد، مـدل مفهـومی